Μέσα σε μια ατμόσφαιρα βαθιάς συγκίνησης, πολιτικής ιστορικής μνήμης και έντονης ανθρώπινης φόρτισης, συγγενείς, φίλοι, ιστορικά στελέχη της δημοκρατικής παράταξης και απλοί πολίτες αποχαιρέτησαν την Κυριακή στο Α’ Νεκροταφείο Αθηνών τη Μαργαρίτα Παπανδρέου.
By:Chisten Pappas
Η γυναίκα που σφράγισε με την παρουσία, το πείσμα και τη δράση της τη μεταπολιτευτική κοινωνική μεταρρύθμιση και τη γυναικεία χειραφέτηση στην Ελλάδα, έφυγε από τη ζωή πλήρης ημερών, σε ηλικία 103 ετών, στο σπίτι του γιου της Γιώργου Παπανδρέου στο Παλαιό Φάληρο.
Η πολιτική κηδεία αποτέλεσε ένα σημείο συνάντησης γενεών που αναγνώρισαν στο πρόσωπό της την πρωτοπόρο που τόλμησε να ανοίξει δρόμους όταν τα αυτονόητα δικαιώματα αποτελούσαν αντικείμενο σκληρής διεκδίκησης. Η έξοδος της σορού από την αίθουσα τελετών συνοδεύτηκε από ένα παρατεταμένο, θερμό χειροκρότημα, πριν αναχωρήσει για τις εγκαταστάσεις της Ριτσώνας, όπου θα πραγματοποιηθεί η αποτέφρωση σε στενό οικογενειακό κύκλο. Αμέσως μετά την τελετή, τα παιδιά και τα εγγόνια της μετέβησαν συγκινημένα στο μνήμα του Ανδρέα Παπανδρέου, καθώς και στου πρώην πρωθυπουργού Κώστα Σημίτη, αφήνοντας λουλούδια τιμής και μνήμης.
Τα παιδιά θυμούνται: Η αγάπη για την πατρίδα και το τελευταίο ταξίδι στο Αιγαίο
Τον αποχαιρετισμό εκ μέρους της οικογένειας άνοιξε ο πρώην Πρωθυπουργός, Γιώργος Παπανδρέου. Φανερά συγκινημένος, εστίασε στην ιδιαίτερη σχέση που ανέπτυξε η μητέρα του με τη χώρα και τις γυναίκες της:
«Η μάνα μας η Μαργαρίτα δεν γεννήθηκε Ελληνίδα, έγινε Ελληνίδα. Αγάπησε βαθιά την Ελλάδα, πάλεψε, υπηρέτησε, αγωνίστηκε γι’ αυτήν. Πάνω από όλα συνδέθηκε με τις Ελληνίδες που και αυτές από τη μεριά τους την υιοθέτησαν, την αγκάλιασαν, στάθηκαν δίπλα της σε κοινούς αγώνες για την αξιοπρέπεια, την ισότητα και την ειρήνη», τόνισε, συμπληρώνοντας πως μηνύματα συμπαράστασης έφτασαν από κάθε γωνιά του πλανήτη — από γυναίκες της Κύπρου, της Τουρκίας και της Μέσης Ανατολής που συνεργάστηκαν μαζί της σε ειρηνευτικές πρωτοβουλίες.
Από την πλευρά του, ο ευρωβουλευτής Νίκος Παπανδρέου ξεδίπλωσε στιγμιότυπα από το παρελθόν, ανακαλώντας τη νύχτα του πραξικοπήματος του 1967, όταν ο ίδιος ήταν μόλις δέκα ετών, καθώς και τις καίριες συμβουλές που του έδινε σε κρίσιμες προσωπικές καμπές. Αποκάλυψε μάλιστα την επιθυμία της για την τελευταία της ανάπαυση:
«Οι στάχτες σου θα σκορπιστούν στην αγαπημένη σου θάλασσα του Αιγαίου. Ο τελευταίος σου χορός – τα κύματα. Goodbye, dear Margaret. Rest in peace».
Η εγγονή Μαργαρίτα: «Για τον κόσμο σύμβολο, για μένα η γιαγιά μου»
Από τις πιο φορτισμένες στιγμές της τελετής ήταν ο επικήδειος της εγγονής της, Μαργαρίτας, η οποία φώτισε την προσωπική, ζεστή και αντισυμβατική πλευρά της:
«Αγαπημένη μου γιαγιά, our yiayia. Για τον κόσμο ήσουν η Μαργαρίτα Παπανδρέου, μια δυνατή γυναίκα που αγωνίστηκε για την ειρήνη μεταξύ των λαών και για τα δικαιώματα των γυναικών. Ένας αγώνας που παραμένει σήμερα επίκαιρος όσο ποτέ. Εκείνη που μου έλεγε πως εμείς οι γυναίκες πρέπει να αλληλοστηριζόμαστε, να μη σαμποτάρουμε η μία την άλλη».
Η ίδια αναφέρθηκε στις πολύωρες συζητήσεις στα οικογενειακά τραπέζια της Ημέρας των Ευχαριστιών, όπου η πολιτική συνδυαζόταν πάντα με χιούμορ, γέλιο και χορό:
«Δεν ήσουν η κλασική γιαγιά. Ήσουν μια γιαγιά που μας παρακινούσε να αμφισβητούμε, να αναρωτιόμαστε, να σκεφτόμαστε, να εξελισσόμαστε. Και πάνω απ’ όλα, να χορεύουμε. Αγαπούσες τη θάλασσα όσο τίποτα. Ελπίζω εκεί που πας να κολυμπάς, να διαβάζεις, να γράφεις και να ακούς τους αγαπημένους σου Elvis, Frank Sinatra και Billie Holiday. Κι εγώ θα ακούω το I’ll Be Seeing You και θα σε θυμάμαι. Σαν μια υπόσχεση πως θα σε ξαναβρίσκω σε όσα αγαπούσες».
Την υπερηφάνεια της νέας γενιάς υπογράμμισε και ο εγγονός της, Κώστας Κατσανέβας, δηλώνοντας: «Είμαστε πολύ παραπάνω από υπερήφανοι που είμαστε κομμάτι από αυτή την υπέροχη γυναίκα».
Εκπροσωπώντας το ΠΑΣΟΚ και τον πρόεδρό του Νίκο Ανδρουλάκη —ο οποίος απουσίαζε εκτός Αθηνών για προσωπικούς λόγους έχοντας εκφράσει τηλεφωνικά τα συλλυπητήριά του—, η Άννα Διαμαντοπούλου εκφώνησε έναν ιστορικό απολογισμό της δράσης της Μαργαρίτας Παπανδρέου:
«Μια πολύ ψηλή, ξανθιά, όμορφη γυναίκα. Μια τυπική Αμερικανίδα, η γυναίκα του Πρωθυπουργού της Ελλάδας. Και όμως, αυτή η γυναίκα γύρισε ολόκληρη τη χώρα. Κάθισε γύρω από τραπέζια με αγρότισσες, εργάτριες, επαγγελματίες, νοικοκυρές. Τις άκουσε, τους μίλησε και τις κάλεσε να πάρουν τη ζωή τους στα χέρια τους».
Η κ. Διαμαντοπούλου στάθηκε στην ίδρυση της Ένωσης Γυναικών Ελλάδας (ΕΓΕ), η οποία συσπείρωσε 40.000 μέλη και εισήγαγε δυναμικά τα αιτήματα του ευρωπαϊκού και αμερικανικού φεμινισμού στο πολιτικό σκηνικό:
«Το προσωπικό έγινε πολιτικό. Η ενδοοικογενειακή βία έπαψε να θεωρείται ιδιωτική υπόθεση, δημιουργήθηκαν γυναικείοι συνεταιρισμοί και θεσμοθετήθηκε η συμμετοχή των γυναικών στα κέντρα λήψης αποφάσεων. Το νέο Οικογενειακό Δίκαιο του 1983 κατήργησε την προίκα, καθιέρωσε την ισότητα των συζύγων και την κοινή γονική μέριμνα, έδωσε στη γυναίκα το δικαίωμα να διατηρεί το επώνυμό της και κατοχύρωσε την ίση αμοιβή. Ήταν η μεγαλύτερη αλλαγή που έγινε ποτέ για τις γυναίκες στην Ελλάδα, και η συμβολή της Μαργαρίτας ήταν καθοριστική. Μαργαρίτα, σου οφείλουμε πολλά».
Η παρακαταθήκη της παραμένει ζωντανή τόσο στη νομοθεσία όσο και στη συλλογική συνείδηση: μια γυναίκα που ξεπέρασε τα στερεότυπα του ρόλου της, δέχθηκε σφοδρές επιθέσεις, αλλά επέλεξε να σταθεί δίπλα στις καθημερινές γυναίκες της χώρας, αλλάζοντας οριστικά την κοινωνική πραγματικότητα της Ελλάδας.
