
Το Ηρώο του Λεωνίδα στις Θερμοπύλες, έργο του γλύπτη Βάσου Φαληρέα, που στήθηκε το 1955 με δαπάνη Ελληνοαμερικανών. Απέναντι βρίσκονται ο λόφος του Κολωνού και το τείχος των Φωκέων. Φωτογραφία: Ribouldingue / Wikimedia Commons / CC BY-SA 4.0
Ο Ηρόδοτος το ονόμασε «φωκικόν τείχος». Πίσω από αυτές τις πέτρες στρατοπέδευσαν το 480 π.Χ. ο Λεωνίδας και οι Σπαρτιάτες του, και λίγα μέτρα πιο πέρα, στον λόφο του Κολωνού, έδωσαν την τελευταία τους μάχη. Σήμερα το τείχος των Φωκέων στις Θερμοπύλες μόλις που αναγνωρίζεται, και το υπουργείο Πολιτισμού ανακοίνωσε τη Δευτέρα 2 Νοεμβρίου ότι προχωρά στη στερέωση και την αποκατάστασή του.
Ευαγγελίνα Πλάκας
Το έργο εκτελεί η Εφορεία Αρχαιοτήτων Φθιώτιδας. Σύμφωνα με το υπουργείο, το μνημείο βρίσκεται σε μέτρια έως κακή κατάσταση, καθώς η έκθεσή του επί αιώνες στις καιρικές συνθήκες και οι σεισμοί του έχουν προκαλέσει σοβαρές φθορές. Η αποκατάσταση εντάσσεται σε ένα ευρύτερο σχέδιο για να ενωθούν, να προστατευθούν και να αναδειχθούν τα μνημεία της περιοχής, ώστε ο επισκέπτης να καταλαβαίνει πού ακριβώς έγινε η μάχη.
«Οι Θερμοπύλες είναι ένας τόπος με μοναδικό ιστορικό και συμβολικό βάρος, άρρηκτα συνδεδεμένος με μία από τις σημαντικότερες μάχες της αρχαιότητας», δήλωσε η υπουργός Πολιτισμού Λίνα Μενδώνη. Όπως είπε, το τείχος είναι σημαντικό τεκμήριο της αρχαίας οχύρωσης, «σήμερα, ωστόσο, παραμένει δύσκολα αναγνωρίσιμο και μη επισκέψιμο». Η υπουργός πρόσθεσε ότι η αρχαιολογική έρευνα που προηγήθηκε «εμπλούτισε σημαντικά την επιστημονική γνώση» για την οργάνωση και τις φάσεις χρήσης του.
Οι εγκεκριμένες μελέτες προβλέπουν να ανασυνταχθούν οι λιθοδομές με το αυθεντικό υλικό που σώζεται. Οι πέτρες θα ξαναμπούν στις αρχικές τους θέσεις ή σε νέες, μόνο όπου αυτές τεκμηριώνονται. Θα αναστηλωθούν επίσης διάσπαρτοι λίθοι και θα αποκατασταθεί η γεωμετρία του τείχους. Στόχος, κατά το υπουργείο, είναι να προστατευθούν τα αυθεντικά κατάλοιπα, να εξασφαλιστεί η ευστάθεια του μνημείου και να ξαναδιαβάζεται η μορφή του. Πόσο ψηλά θα φτάσει η αναστήλωση δεν είναι σαφές, όπως σημείωσε το Associated Press, αφού σήμερα το τείχος σώζεται στα περισσότερα σημεία σε ελάχιστες σειρές λίθων.
Το έργο μπήκε στο Ταμείο Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας τον Νοέμβριο του 2022, με προϋπολογισμό 650.000 ευρώ. Οι μελέτες είχαν ολοκληρωθεί από τον Δεκέμβριο του 2021, αλλά οι εργασίες ξεκίνησαν μόλις το 2025, αφού ξεπεράστηκαν διάφορα εμπόδια. Ο βουλευτής Φθιώτιδας και πρώην υπουργός Οικονομικών Χρήστος Σταϊκούρας ανέφερε την Τρίτη ότι το έργο βρίσκεται σε φάση ολοκλήρωσης και ότι με νεότερη απόφαση του υπουργείου συνεχίζεται και επεκτείνεται. «Στόχος είναι οι Θερμοπύλες να αναδειχθούν σε έναν ολοκληρωμένο ιστορικό, αρχαιολογικό και τουριστικό προορισμό», δήλωσε.

Ο λόφος του Κολωνού, όπου εκτυλίχθηκε η τελευταία φάση της μάχης το 480 π.Χ. Το τείχος των Φωκέων βρίσκεται στα νοτιοδυτικά του. Φωτογραφία: Davide Mauro / Wikimedia Commons / CC BY-SA 4.0
Η εικόνα του τόπου έχει αλλάξει ριζικά από την αρχαιότητα. Τότε η θάλασσα έφτανε σχεδόν ως τα βουνά και ο δρόμος από τη νότια Ελλάδα προς τη Θεσσαλία περνούσε από τρία διαδοχικά στενά, το Δυτικό, το Μεσαίο και το Ανατολικό, σε μήκος περίπου εννέα χιλιομέτρων. Στο Μεσαίο Στενό βρίσκονται οι θερμές πηγές που έδωσαν στην περιοχή το όνομά της. Εκεί βρίσκεται και το σημαντικότερο οχυρωματικό έργο του χώρου.
Το τείχος χτίστηκε τον 6ο αιώνα π.Χ. από τους Φωκείς, για να σταματήσουν τις επιδρομές των Θεσσαλών. Όταν το 480 π.Χ. οι ελληνικές πόλεις αποφάσισαν να αντιμετωπίσουν την εισβολή του Ξέρξη, το παλιό τείχος επισκευάστηκε πρόχειρα και έγινε ο βασικός προμαχώνας της άμυνας. Πίσω από αυτό είχαν στήσει το στρατόπεδό τους οι Σπαρτιάτες. Όταν οι Πέρσες βρήκαν τον δρόμο για να κυκλώσουν τους Έλληνες, ο Λεωνίδας και οι άνδρες που έμειναν μαζί του έδωσαν την τελευταία τους μάχη στον Κολωνό.
Η θυσία τους πέρασε στην ιστορία με το επίγραμμα του Σιμωνίδη, που διασώζει ο Ηρόδοτος. «Ὦ ξεῖν’, ἀγγέλλειν Λακεδαιμονίοις ὅτι τῇδε κείμεθα, τοῖς κείνων ῥήμασι πειθόμενοι.» Ο αρχαίος λίθος με το επίγραμμα δεν σώζεται, όμως οι στίχοι είναι χαραγμένοι σε σύγχρονη πλάκα πάνω στον λόφο.
Η συστηματική έρευνα στην περιοχή ξεκίνησε το 1939 με τον αρχαιολόγο Σπυρίδωνα Μαρινάτο. Στον Κολωνό βρέθηκε πλήθος σιδερένιων και χάλκινων αιχμών από λόγχες και βέλη του 5ου αιώνα π.Χ., πολλές από αυτές ανατολικού τύπου, και έτσι ο λόφος ταυτίστηκε με το πεδίο της μάχης. Το τείχος έχει μήκος περίπου 100 μέτρων και τεθλασμένη κάτοψη, που ακολουθεί την κορυφή του λόφου.

Σιδερένιες αιχμές βελών και δοράτων από τις Θερμοπύλες. Πλήθος τέτοιων ευρημάτων στον Κολωνό βοήθησε να ταυτιστεί ο λόφος με το πεδίο της μάχης. Φωτογραφία: Therese Clutario / Wikimedia Commons / CC BY 2.0
Η πρώτη φάση του έργου έφερε και νέα ευρήματα. Η ανασκαφή και ο καθαρισμός της βλάστησης αποκάλυψαν το πραγματικό περίγραμμα της οχύρωσης. Οι πεσμένοι λίθοι ξεχωρίστηκαν και καταγράφηκαν ένας ένας για την αναστήλωση. Στον δυτικό πύργο βρέθηκαν εσωτερικοί τοίχοι, πιθάρια και στρώματα καύσης, που δείχνουν ότι ο χώρος χρησιμοποιήθηκε ξανά και ξανά. Βρέθηκε επίσης ένα χάλκινο νόμισμα των ελληνιστικών χρόνων, του 323 με 319 π.Χ., που βοηθά να χρονολογηθεί η μεταγενέστερη χρήση της οχύρωσης.
Για την ομογένεια της Αμερικής οι Θερμοπύλες έχουν και μια δική τους ιστορία. Ο ορειχάλκινος Λεωνίδας που στέκει σήμερα απέναντι από τον Κολωνό, έργο του Μανιάτη γλύπτη Βάσου Φαληρέα, στήθηκε το 1955 με δαπάνη Ελληνοαμερικανών, με πρωτοβουλία της AHEPA. Τα αποκαλυπτήρια έκαναν ο βασιλιάς Παύλος και η βασίλισσα Φρειδερίκη στις 30 Ιουνίου 1955. Δεξιά και αριστερά του Λεωνίδα, δύο μαρμάρινες μορφές προσωποποιούν τον Ταΰγετο και τον Ευρώτα.
Σύμφωνα με την αφήγηση της αρχαιολόγου Φανουρίας Δακορώνια, την ιδέα είχε πριν από τον πόλεμο ένας Σπαρτιάτης ομογενής, ο Δουσμάνης, και το άγαλμα προοριζόταν αρχικά για τη Σπάρτη. Μετά τον πόλεμο ο Χάρης Μπούρας της AHEPA συγκέντρωσε 300 ομογενείς με σπαρτιατική καταγωγή, από 300 δολάρια ο καθένας. Τα ονόματά τους χαράχτηκαν στην πίσω όψη του μνημείου, ώσπου πολλοί επισκέπτες άρχισαν να τα περνούν για τα ονόματα των 300 του Λεωνίδα. Οι πλάκες αφαιρέθηκαν στα τέλη της δεκαετίας του 1960.
Το σχέδιο του υπουργείου προβλέπει τώρα μονοπάτια, σημεία στάσης, θέασης και ενημέρωσης, ώστε το πεδίο της μάχης, ο Κολωνός και το τείχος να ενωθούν με το Ηρώο του Λεωνίδα και το Κέντρο Ιστορικής Ενημέρωσης Θερμοπυλών σε έναν ενιαίο αρχαιολογικό χώρο. Για τους ομογενείς που θα ταξιδέψουν στην Ελλάδα, οι Θερμοπύλες βρίσκονται πάνω στον δρόμο από την Αθήνα προς τη Λαμία και τη Θεσσαλονίκη, και η επίσκεψη στο Ηρώο που έστησαν οι παππούδες τους αξίζει τη στάση.
Πράσινο φως για αρχαιολογικό πάρκο στο «Παλάτι του Οδυσσέα» στην Ιθάκη

























