Πέμπτη, 23 Μαϊος 2024

Η σημασία της Καθαράς Δευτέρας και τα έθιμα της

 xartaetos

Η Καθαρά Δευτέρα σηματοδοτεί το τέλος της Αποκριάς και την έναρξη της Σαρακοστής, δηλαδή της μεγάλης νηστείας του Πάσχα που διαρκεί 40 μέρες όσες και οι μέρες νηστείας του Χριστού στην έρημο.

Εύα Κουτουμάνου

Η Καθαρά Δευτέρα έχει επικρατήσει ως μία ημέρα κάθαρσης καθώς, όπως υποδηλώνει και το όνομα της, την ημέρα αυτοί οι πιστοί "καθαρίζουν" από τις καρναβαλικές ασωτίες και τα φαγοπότια και εισέρχονται σε μία περίοδο εξαγνισμού που οδηγεί στην αγνότητα.

Η Καθαρά Δευτέρα είναι κινητή γιορτή και εξαρτάται από την ημερομηνία του Πάσχα. Συγκεκριμένα πέφτει κάθε χρόνο στο ξεκίνημα της 7ης εβδομάδας, δηλαδή 48 μέρες πριν το Ορθόδοξο Πάσχα και προφανώς πάντοτε ημέρα Δευτέρα.

Η ονομασία της προέρχεται από τους Χριστιανούς, γιατί με την έναρξη της νηστείας «καθαρίζονταν» πνευματικά και σωματικά. Έτσι, από παλιά, η Καθαρά Δευτέρα πέρασε στη συνείδηση του λαού σαν μέρα καθαρισμού/ κάθαρσης.

Η Καθαρά Δευτέρα στο Βυζάντιο

Στο Βυζάντιο, η Καθαρά Δευτέρα είχε Μοναστηριακό χαρακτήρα στα Βυζαντινά Ανάκτορα. Οι Αυτοκράτορες και τα Μέλη της Αυλής νήστευαν κρατώντας τριήμερο. Τα ωμά λαχανικά και τα φρούτα ήταν τα μόνα που επιτρεπόταν, εκτός αν υπήρχαν σοβαροί λόγοι υγείας για κάποιο από τα Μέλη της Αυτοκρατορικής Οικογένειας ή της Αυλής. Το ίδιο εθιμοτυπικό επικρατεί και σήμερα στο Οικουμενικό Πατριαρχείο Κωνσταντινουπόλεως με τον Πατριάρχη και τα Μέλη της Πατριαρχικής Αυλής να νηστεύουν αυστηρά. Στο Βυζάντιο, επίσης, τελούσαν δρώμενα και τραγουδούσαν σχετικά άσματα, από τα οποία έχουν σωθεί μικρά μέρη μέχρι σήμερα, «Ίδε το έαρ το καλόν πάλιν επανατέλλει, φέρον υγείαν και χαρά και την ευημερίαν».

Τα Κούλουμα

Ο εορτασμός της Καθαράς Δευτέρας στην ύπαιθρο είναι γνωστός και ως «Κούλουμα». Η λέξη Κούλουμα χρησιμοποιείται σχεδόν σε όλη την Ελλάδα, η προέλευση της, όμως, δεν είναι ξεκάθαρη. Κατά τον Νικόλαο Πολίτη, πατέρα της ελληνικής λαογραφίας, η λέξη προέρχεται από το λατινικό Cumulus (κούμουλους) που σημαίνει σωρός, αφθονία αλλά και το τέλος. Εκφράζει δηλαδή το τέλος, τον επίλογο της Απόκριας.

Σύμφωνα με μία άλλη εκδοχή, προέρχεται από μία άλλη λατινική λέξη, τη λέξη «κόλουμνα», δηλαδή «κολώνα». Κι αυτό, επειδή το πρώτο γλέντι της Καθαράς Δευτέρας στην Αθήνα έγινε στους Στύλους του Ολυμπίου Διός.

Τα κούλουμα γιορτάζονται με διαφορετικές εκδηλώσεις σε διάφορες περιοχές της Ελλάδας και έχουν πάντα κοινά στοιχεία το κέφι, τον χορό και το τραγούδι.

genitsaroi mpoules

Τα έθιμα της Καθαράς Δευτέρας

Οι «Γεννίτσαροι» και οι «Μπούλες» της Νάουσας, ένα από τα πιο γνωστά έθιμα της Ελλάδας, το οποίο περιλαμβάνει παραοδιακούς χορούς, στολές και πάρα πολύ κέφι. Το ιδιαίτερο αυτό έθιμο χρονολογείται στον 18ο αιώνα κατά την περίοδο της τουρκοκρατίας ενώ οι ρίζες του ανιχνεύονται σε γιορτές στην αρχαία Ελλάδα, σχετικές με τον θεό Διόνυσο.

Ο βλάχικος γάμος της Θήβας, πανάρχαιο έθιμο που πραγματοποιείται παραδοσιακά με το ξύρισμα του γαμπρού και το στόλισμα της νύφης, η οποία στη πραγματικότητα είναι άνδρας.

Το έθιμο του Αγά –με ρίζες στην Τουρκοκρατία– αναβιώνει στα Μεστά και στους Ολύμπους της Χίου. Ο Αγάς, αυστηρός δικαστής, δικάζει και καταδικάζει με χιούμορ και πειράγματα τους θεατές του εθίμου.

ta ethima tis katharas defteras stin ellada

Στην Αλεξανδρούπολη, ένας κάτοικος μεταμφιέζεται σε Μπέη και περιδιαβαίνει την πόλη μοιράζοντας ευχές για το καλό.

Στο Λαϊκό Δικαστήριο Ανήθικων Πράξεων, στην Κάρπαθο, ανταλλάσσονται απρεπείς χειρονομίες μεταξύ των θεατών και γι' αυτό οδηγούνται στο «δικαστήριο» από τους Τζαφιέδες (χωροφύλακες), προς απονομήν δικαιοσύνης από τους σεβάσμιους του νησιού.

Στο Γαλαξίδι, συναντάμε το έθιμο του αλευρομουτζουρώματος με τους καρναβαλιστές να χορεύουν κυκλωτούς χορούς αλευρωμένοι και μουτζουρωμένοι!

Στη Μεθώνη, έχουμε του Κουτρούλη τον Γάμο, πρόκειται για την αναβίωση ενός πραγματικού γάμου, που άφησε εποχή κατά τον 14ο αιώνα, και συντελείται κάθε Καθαρά Δευτέρα, με έντονη σατυρική διάθεση και πειράγματα για τη νύφη.

Το έθιμο του Αχυρένιου- Γληγοράκη, έχουμε στη Βόνιτσα, όπου ένας αχυρένιος ψαράς, δεμένος σε γάιδαρο, γυρνάει σε όλο το χωριό για να καταλήξει σε μια φλεγόμενη βάρκα ανοιχτά της θάλασσας.

lagana

Η λαγάνα

Η ιστορία της λαγάνας ξεκινάει από την αρχαιότητα και φτάνει μέχρι τις μέρες μας. Το έθιμο της λαγάνας δεν άλλαξε σχεδόν καθόλου στο πέρασμα των αιώνων και κατά το έθιμο, καταναλώνεται πάντα την Καθαρά Δευτέρα, που είναι η πρώτη μέρα της Σαρακοστής. Η λαγάνα είναι ένα πεντανόστιμο άζυμο ψωμί πασπαλισμένο με σουσάμι, αν και πλέον, υπάρχουν και πιο "πλούσιες" εκδοχές της παραδοσιακής λαγάνας, με διάφορα νηστίσιμα, πάντα, υλικά, όπως ελιές ή κρεμμύδι.

Ο χαρταετός

Το πέταγμα του χαρταετού στην ελληνική χριστιανική παράδοση συμβολίζει το πέταγμα της ανθρώπινης ψυχής προς τον ουρανό και τον Θεό. Μάλιστα οι άνθρωποι παλιότερα πίστευαν πως όσο πιο ψηλά πετάξει ο χαρταετός τόσο πιο πιθανό ήταν ο Θεός να εισακούσει τις προσευχές τους και να τις πραγματοποιήσει.