Φωτογραφία από Βικεπαίδια Παρθενώνας Ακρόπολις Αθήνα Ελλάδα - «15η Σεπτεμβρίου – Διεθνής Ημέρα Δημοκρατίας: Ένα πολίτευμα που δεν κινδυνεύει από τα τανκς, αλλά από τη δική μας παραίτηση.»
Η 15η Σεπτεμβρίου έχει καθιερωθεί από τον ΟΗΕ και τη Διακοινοβουλευτική Ένωση ως η Διεθνής Ημέρα Δημοκρατίας. Στα χαρτιά, η επέτειος αυτή γιορτάζει το πιο επιτυχημένο, συμπεριληπτικό και ανθρώπινο πολίτευμα που γνώρισε ο κόσμος.
Επιμέλεια από την Ευαγγελίνα Πλάκας
Στην ελληνική πραγματικότητα, από το 2008, η ημέρα αυτή μεταφέρεται στις σχολικές αίθουσες με εγκυκλίους του Υπουργείου Παιδείας, εκθέσεις ιδεών, ζωγραφιές και βραβεία υπό την αιγίδα της Βουλής των Ελλήνων. Όμως, πίσω από τις σχολικές γιορτές και τους πανηγυρικούς λόγους των πολιτικών, κρύβεται μια αμείλικτη αλήθεια: η δημοκρατία σήμερα δεν απειλείται από τα τανκς, αλλά από τη φθορά των ίδιων των σωθικών της.
Το μεγάλο παράδοξο των καιρών μας είναι ότι η πίστη στους δημοκρατικούς θεσμούς καταγράφει ιστορικό χαμηλό, την ίδια ώρα που η πρόσβαση στην πληροφορία και τη γνώση βρίσκεται στο υψηλότερο σημείο της ανθρώπινης ιστορίας. Γιατί οι πολίτες γυρίζουν την πλάτη στο πολίτευμα που τους δίνει φωνή;
Από την Εκκλησία του Δήμου στο Twitter: Η Ψευδαίσθηση της Συμμετοχής
Όταν ο Κλεισθένης και ο Εφιάλτης έβαζαν τα θεμέλια της αθηναϊκής δημοκρατίας τον 5ο αιώνα π.Χ., η συμμετοχή στα κοινά δεν ήταν δικαίωμα, ήταν υποχρέωση. Ο «ιδιώτης» –αυτός που κοιτούσε μόνο τη δουλειά του– θεωρούνταν άχρηστος για την πόλη. Στη σύγχρονη αντιπροσωπευτική δημοκρατία, η συμμετοχή αυτή συρρικνώθηκε σταδιακά σε μια επίσκεψη στην κάλπη κάθε τέσσερα χρόνια. Σήμερα, στην εποχή των μέσων κοινωνικής δικτύωσης, έχει μετατραπεί σε ένα «like» ή μια οργισμένη ανάρτηση.
Αυτή η ψηφιακή «δημοκρατία» κρύβει μια τεράστια παγίδα. Η πολιτική συζήτηση δεν γίνεται πλέον στις πλατείες ή στα καφενεία με επιχειρήματα, αλλά πίσω από οθόνες, μέσα σε στεγανά ψηφιακά δωμάτια (echo chambers). Εκεί, οι χρήστες ακούνε μόνο την ηχώ των δικών τους απόψεων και επιτίθενται με μίσος σε οτιδήποτε διαφορετικό. Ο υγιής διάλογος, που αποτελεί το οξυγόνο της δημοκρατίας, έχει αντικατασταθεί από την πόλωση και τον φανατισμό. Το αποτέλεσμα; Μια κοινωνία βαθιά διχασμένη, ανίκανη να συναινέσει ακόμα και στα βασικά.
Η Κρίση Αντιπροσώπευσης και το Φάντασμα του Λαϊκισμού
Το μεγαλύτερο πρόβλημα των σύγχρονων δυτικών δημοκρατιών είναι η αποξένωση της πολιτικής ελίτ από την κοινωνική βάση. Ο μέσος πολίτης νιώθει ότι οι αποφάσεις που καθορίζουν τη ζωή του –στην οικονομία, την εργασία, την υγεία– λαμβάνονται σε κλειστά γραφεία τεχνοκρατών και μεγάλων συμφερόντων, μακριά από τη δική του βούληση.
Αυτή η αίσθηση αδυναμίας γεννά την απάθεια και, τελικά, την αποχή. Όταν τα ποσοστά αποχής στις εκλογές αγγίζουν ή ξεπερνούν το 50%, η ίδια η νομιμοποίηση του πολιτεύματος αρχίζει να τρίζει. Πόσο δημοκρατική είναι μια κυβέρνηση που εκλέγεται από τη μειοψηφία του πληθυσμού;
Σε αυτό το κενό εμπιστοσύνης έρχεται να πατήσει ο σύγχρονος λαϊκισμός. Εκμεταλλευόμενοι τον θυμό και την ανασφάλεια των πολιτών από τις συνεχείς κρίσεις, πολιτικοί αρχηγοί υπόσχονται μαγικές, απλές λύσεις σε περίπλοκα προβλήματα. Η ρητορική του «εμείς εναντίον των άλλων» ή «ο αγνός λαός εναντίον της διεφθαρμένης ελίτ» αποδυναμώνει συστηματικά τους θεσμούς, τη δικαιοσύνη και την ελευθερία του τύπου. Η δημοκρατία έτσι διολισθαίνει αργά και αθόρυβα προς τον αυταρχισμό, με τη σύμφωνη γνώμη των ίδιων των πολιτών.
Τα Σχολεία και η Ευθύνη της «Άδειας» Παιδείας
Επιστρέφοντας στην ελληνική πραγματικότητα, ο εορτασμός της 15ης Σεπτεμβρίου στα σχολεία μοιάζει συχνά με μια τυπική, γραφειοκρατική υποχρέωση. Οι μαθητές καλούνται να γράψουν εκθέσεις για τις αξίες της δημοκρατίας, χρησιμοποιώντας ξύλινη γλώσσα και έτοιμα κλισέ, χωρίς να κατανοούν την ουσία.
Η δημοκρατία δεν είναι θεωρία για να αποστηθίζεται· είναι βίωμα και καθημερινή πράξη. Αν το σχολείο δεν μάθει στο παιδί να κρίνει, να αμφισβητεί, να σέβεται την αντίθετη άποψη και να αναλαμβάνει την ευθύνη των επιλογών του, τότε αποτυγχάνει. Παράγουμε αποφοίτους που ξέρουν να περνάνε εξετάσεις, αλλά παραμένουν πολιτικά αναλφάβητοι, έτοιμοι να καταναλώσουν την πρώτη ψεύτικη είδηση (fake news) που θα βρουν στο διαδίκτυο.
Η πρωτοβουλία της Βουλής των Ελλήνων να βραβεύει μαθητικές εργασίες είναι θετική, αλλά δεν αρκεί. Χρειαζόμαστε μια ριζική αναδιάρθρωση της παιδείας, που θα βγάζει ενεργούς πολίτες και όχι παθητικούς καταναλωτές πληροφοριών.
Το Στοίχημα της Επόμενης Μέρας
Η Διεθνής Ημέρα Δημοκρατίας δεν πρέπει να είναι μια μέρα αυτοϊκανοποίησης για τον δυτικό κόσμο. Αντίθετα, πρέπει να είναι μια μέρα ειλικρινούς αυτοκριτικής. Η δημοκρατία δεν είναι ένα μνημείο που χτίστηκε μια φορά και θα μείνει εκεί για πάντα· μοιάζει περισσότερο με έναν ζωντανό οργανισμό που, αν σταματήσεις να τον τρέφεις, πεθαίνει.
Η λύση στις αδυναμίες της δημοκρατίας δεν είναι λιγότερη δημοκρατία, αλλά περισσότερη και ουσιαστικότερη. Χρειαζόμαστε θεσμούς που ακούνε πραγματικά την κοινωνία, διαφάνεια που δεν αφήνει σκιές και, κυρίως, πολίτες που αρνούνται να ιδιωτεύσουν. Η ελευθερία και η ισονομία που απολαμβάνουμε σήμερα πληρώθηκαν με αίμα από τις προηγούμενες γενιές. Το να τις θεωρούμε δεδομένες είναι το πρώτο βήμα για να τις χάσουμε.
