Στην ιστορία της παγκόσμιας λογοτεχνίας και του μυστικισμού, λίγες μορφές έχουν καταφέρει να υπερβούν τα σύνορα του πολιτισμού, της θρησκείας και του χρόνου με την ένταση του Τζελαλαντίν Ρουμί (1207–1273).
Επιμέλεια από την Ευαγγελίνα Πλάκας
Ο Τζελάλ αλ-Ντιν γνωστός στους μαθητές του ως Μεβλανά («Ο Δάσκαλός μας»), ο κορυφαίος αυτός περσόφωνος στοχαστής δεν υπήρξε απλώς ένας θρησκευτικός λόγιος, αλλά ένας αναγεννητής της ανθρώπινης πνευματικότητας. Μέσα από τα εμπνευσμένα γραπτά του, μετέτρεψε την αγάπη, τον πόνο της απώλειας και την υπαρξιακή αναζήτηση σε γέφυρα ένωσης με το Θείο. Σήμερα, σχεδόν οκτώ αιώνες μετά τον θάνατό του, οι στίχοι του παραμένουν ζωντανοί, συγκινώντας εκατομμύρια αναγνώστες σε Ανατολή και Δύση.
Ο Τζελάλ αλ-Ντιν γεννήθηκε στις 30 Σεπτεμβρίου 1207 στο Μπαλχ (τα αρχαία ελληνικά Βάκτρα), στην επικράτεια της Αυτοκρατορίας των Γουριδών στο σημερινό Αφγανιστάν. Η περιοχή αυτή ήταν γνωστή για την πλούσια πνευματική της παράδοση και το πλήθος των Σούφι που δίδασκαν ότι ο δρόμος προς τον Θεό περνά μέσα από την έκσταση και την αγάπη. Ο πατέρας του, Μπαχά αλ-Ντιν Ουαλάντ, υπήρξε διαπρεπής θεολόγος, συγγραφέας και ιεροδιδάσκαλος.
Γύρω στο 1218, υπό την απειλή της εισβολής των μογγολικών στρατευμάτων του Τζένγκις Χαν, η οικογένεια εγκατέλειψε το Μπαλχ. Έπειτα από δεκαετή περιπλάνηση σε μεγάλα κέντρα της Μέσης Ανατολής, εγκαταστάθηκε το 1228 στο Ικόνιο της Μικράς Ασίας, πρωτεύουσα του Σελτζουκικού Σουλτανάτου του Ρουμ — απ’ όπου προήλθε και το προσωνύμιο «Ρουμί» («ο Ρωμαίος» ή «από τη γη των Ρωμιών»). Μετά τον θάνατο του πατέρα του το 1231, ο νεαρός Τζελαλαντίν ανέλαβε τη διδασκαλία στους μεντρεσέδες της πόλης, χαίροντας βαθιάς εκτίμησης ως αυθεντία του ισλαμικού δικαίου.
Η καθοριστική τομή στη ζωή του Ρουμί σημειώθηκε στις 30 Νοεμβρίου 1244, όταν διασταυρώθηκε στους δρόμους του Ικονίου με τον περιπλανώμενο δερβίση Σαμς αντ-Ντιν από την Ταυρίδα. Ο Σαμς δεν ήταν ένας συμβατικός δάσκαλος· ήταν ένας αντισυμβατικός μυστικιστής που αμφισβήτησε τη στείρα λογιοσύνη και αποκάλυψε στον Ρουμί τα μυστήρια του θείου κάλλους. Η συνάντηση αυτή λειτούργησε ως πνευματικός κεραυνός: ο αυστηρός θεολόγος μεταμορφώθηκε σε εκστατικό ποιητή, βιώνοντας τον έρωτα ως απόλυτη μέθοδο πνευματικής αφύπνισης.
Ο έντονος πνευματικός δεσμός των δύο ανδρών προκάλεσε τη δυσαρέσκεια των μαθητών και της οικογένειας του Ρουμί. Στις 5 Δεκεμβρίου 1247, ο Σαμς εξαφανίστηκε μυστηριωδώς. Η επικρατέστερη ιστορική εκδοχή θέλει τον δερβίση να δολοφονήθηκε από οπαδούς του Ρουμί με τη συνενοχή του δεύτερου γιου του, Αλλαντίν. Ο αφόρητος πόνος του αποχωρισμού δεν κατέστρεψε τον Ρουμί· αντίθετα, πυροδότησε μια ασύλληπτη ποιητική έκρηξη.
Αναζητώντας τον χαμένο του καθοδηγητή, ο Ρουμί συνειδητοποίησε ότι ο ερωμένος δεν βρισκόταν πλέον έξω από αυτόν, αλλά κατοικούσε στην καρδιά του. Άρχισε να συνθέτει χιλιάδες στίχους σε κατάσταση έκστασης, υπό τους ήχους του καλαμένιου φλάουτου (νάι), των τυμπάνων ή των σφυριών των χρυσοχόων. Καρπός αυτής της περιόδου υπήρξε το «Ντιβάν-ε Σαμς» (Divan-e Shams), μια κολοσσιαία συλλογή λυρικών ποιημάτων όπου ο Ρουμί υπέγραφε συχνά με το όνομα του αγαπημένου του Σαμς.
Αργότερα, με τη στενή συνεργασία του πιστού του μαθητή Χουσάμ αλ-Ντιν Τσελεμπί, συνέγραψε το μνημειώδες έργο του: το «Μασναβίγιε Μαναβί» («Πνευματικά Δίστιχα»). Το εκτενές αυτό διδακτικό έπος, αποτελούμενο από περίπου 25.000 δίστιχα σε έξι τόμους, θεωρείται η «Βίβλος του Σουφισμού». Μέσα από παραβολές, αλληγορίες, λαϊκούς μύθους και φιλοσοφικούς διαλόγους, το Μασναβί χαρτογραφεί το ταξίδι της ψυχής προς τη λύτρωση. Παρότι γράφτηκε κατά κύριο λόγο στα περσικά, ενσωματώνει αραβικά χωρία, καθώς και στίχους στα τουρκικά και τα ελληνικά, αντικατοπτρίζοντας το πολυπολιτισμικό μωσαϊκό της μεσαιωνικής Ανατολίας.
Ο Τζελαλαντίν Ρουμί απεβίωσε στο Ικόνιο στις 17 Δεκεμβρίου 1273, σε ηλικία 66 ετών. Η ημέρα αυτή τιμάται από τους οπαδούς του ως Σεμπ-ι Αρούς («Νύχτα του Γάμου»), συμβολίζοντας την οριστική ένωση της πεπερασμένης ψυχής με τον αιώνιο Δημιουργό. Μετά τον θάνατό του, ο πρωτότοκος γιος του, Σουλτάν Ουαλάντ, οργάνωσε την αδελφότητα των Μεβλεβήδων.
Κεντρική ιεροτελεστία του τάγματος αποτελεί το Σεμά (Sema), ο τελετουργικός κυκλικός χορός που έκανε τα μέλη του γνωστά στη Δύση ως «Στροβιλιζόμενοι Δερβίσηδες». Φορώντας λευκούς χιτώνες (σύμβολο του σάβανου του εγώ) και ψηλά κωνικά καπέλα (σύμβολο της επιτύμβιας στήλης), οι δερβίσηδες περιστρέφονται αδιάκοπα. Με το δεξί χέρι στραμμένο στον ουρανό για να δέχεται τη θεία χάρη και το αριστερό στραμμένο στη γη για να τη διαχέει στον κόσμο, ο χορός εκφράζει την αρμονία του σύμπαντος και την ανιδιοτελή αγάπη.
Το μαυσωλείο του Ρουμί στο Ικόνιο, γνωστό ως «Πράσινος Θόλος», έχει μετατραπεί σε μουσείο και εξακολουθεί να προσελκύει εκατοντάδες χιλιάδες επισκέπτες από όλη την υφήλιο. Η απήχηση του ποιητή ξεπέρασε προ πολλού τον ισλαμικό κόσμο: από τα τέλη του 20ού αιώνα, οι μεταφράσεις των έργων του έγιναν ευπώλητες στις Ηνωμένες Πολιτείες και την Ευρώπη.
Σε μια εποχή υπαρξιακής αβεβαιότητας και διχασμών, το μήνυμα του Ρουμί παραμένει επίκαιρο. Η φιλοσοφία του δεν εστιάζει στην τυπολατρία, αλλά στην εσωτερική μεταμόρφωση και στην ενότητα όλης της πλάσης, συνοψιζόμενη στο περίφημο κάλεσμά του:
«Έλα, έλα, όποιος κι αν είσαι... Είτε άπιστος, είτε ειδωλολάτρης, είτε πυρολάτρης, έλα. Το δικό μας καραβάνι δεν είναι καραβάνι της απελπισίας.»
